مقدمه:

شهر مشهد ریزه در سال 1383 بنا به مصوبه هیئت محترم وزیران از ادغام روستاهای ریزه  و مشهد ریزه  بوجود آمد. ریزه و مشهد ریزه به فاصله دو کیلومتر از همدیگر واقع شده اند و بین این دو روستا اراضی کشاورزی و باغات میوه می باشد ، روستاهای ذکر شده که محلات فعلی شهر مشهد ریزه را تشکیل می دهند از آبادی های قدیمی ناحیه باخرز محسوب می شوند، این روستاها در گذشته دستخوش تحولات فراوانی بوده است از جمله اینکه بارها از سکنه خالی شده و مجدداً رونق گرفته است ، مگ گرگرو ه در سال 1875 از این دو روستا دیدن نموده است در شرح گزارش آورده است ظاهراً پنجاه سال پیش این روستا به دست افغانهااز جمعیت خالی شده است ، افغانها تمامی سکنه ان را به منطقه هرات برده اند و تا زمان فتح هرات به دست حسام السلطنه مراجعت نکرده اند . شهر تازه تاسیس مشهد ریزه مرکز بخش تازه تاسیس میان ولایت می باشد، بخش میان ولایت از دهستانهای دشت تایباد و کوه سنگی در سال 1382 بوجود آمده است و دارای 34 آبادی می باشد.

شهرداری نزدیک به دو سال است که در این شهر تاسیس شده است ، طرح هادی شهر در حال آماده شدن است ، بافت شهر هنوز بافت روستایی است ، شهر دریک موقعیت دشتی قرار دارد، ، بر اساس سر شماری 1385 جمعیت شهر بالغ بر 8341 نفر است که از نظر جمعیتی سومین نقطه جمعیتی شهرستان می باشد. در این مقاله ابتدا به بررسی مدخل شناسی شهر خواهیم پردخت و پس نگاهی اجمالی به جایگاه شهر در بخش و شهرستان خواهیم داشت.

1- ویژگیهای طبیعی:

1-1-  موقعیت جغرافیایی و تقسیمات سیاسی:

شهر مشهد ریزه در یک موقعیت دشتی در فاصله 29 کیلومتری غرب شهر تایباد قرار دارد . عرض جغرافیایی شهر 34 درجه و 47 دقیقه و 43 ثانیه و طول جغرافیایی آن 60 درجه و 30 دقیقه می باشد ، ارتفاع این شهر از سطح آبهای آزاد 1100 متر است ، مساحت محدوده قانونی شهر 260 هکتار می باشد. شهر مشهد ریزه در حاشیه راه ارتباطی تایباد به باخرز واقع شده است ، این شهر از شمال به روستاهای پلبند و نصرت آّباد ، از جنوب به روستاهای جوزقان و قادر آباد ، از شرق به روستاهای چهاربرجی و شهر تایباد و از غرب به روستاهای سوران ، سرخ سرا و سمنگان مرتبط می شود.

1-2-      توپوگرافی( پستی و بلندی) :

شهر مشهد ریزه در یک موقعیت دشتی واقع است ، ارتفاع آن 1100 متر از سطح دریاست ، دشت ریزه دشتی هموار و بدون عارضه با شیب ملایم به سمت شرق است ، حاشیه غربی شهر از یک سری تپه ماهورهایی تشکیل شده است که ادامه کوه زنجه است ، این کوه که در غرب سوران واقع شده است 1647 متر ارتفاع دارد . حاشیه جنوبی مشهد ریزه نیز از یک سری تپه ماهورهایی بوجود آمده که امتداد دامنه های شمالی کوه باخرز است ، کال بز در جنوب و شرق و کال مرغاب در شمال شهر ، شبکه های زهکش آبریز دشت ریزه را تشکیل می دهند.

1-3-آب و هوا:

اقلیم حاکم بر منطقه اقلیم خشک است ، زمستانها سرد و تابستانها گرم و خشک می باشد ، با توجه به نزدیکی ارتفاعات باخرز در حاشیه جنوبی شهر در تابستان از شدت گرما کاسته می شود.

مشهد ریزه بین دو ایستگاه باران سنجی تایباد و باخرز قرار دارد ، میزان بارندگی متوسط سالانه در شهر تایباد 161 میلی متر و در شهر باخرز 258 میلی متر می باشد ، از نظر ارتفاعی شهر باخرز 1279 ، مشهد ریزه 1100 و تایباد 800 متر از سطح دریا ارتفاع دارد . با توجه به اثرات مثبت ارتفاع در میزان بارندگی و کاهش درجه حرارت میزان بارندگی سالانه مشهد ریزه 210 میلی متر و متوسط درجه حرارت سالیانه این شهر 15 درجه سانتی گراد محاسبه می شود.

شهر مشهد ریزه در فصول مختلف سال تحت تاثیر جریانهای هوایی قرار دارد که به مهمترین آنها ذیلاً اشاره می شود:

1-   بادهای شرقی : این بادها در منطقه معرف به بادهای 120 روزه است و در تابستان می وزد ، اثرات وزش آن کاملاً در شهر مشهود است.

2-   بادهای غربی : فصل وزش این بادها زمستان و اوایل بهار است و نقش مثبتی بر افزایش میزان باران منطقه دارد.

3-   باد فراه ( فره ) : این بادها در آخر زمستان از سمت شرق می وزد ، این باد به باد هرات نیز مشهور است .

4-   باد نیشابور: در اوایل زمستان و اوائل  بهار در منطقه نفوذ می کند و از غرب به شرق می وزد.

5-   بادهای شمال و شمال شرقی: در اوایل و اواسط زمستانمی وزد و به سیه باد نیز معروف است .

1-4-منابع آب:

آب شرب شهر مشهد ریزه توسط دو حلقه چاه عمیق تامین می شود ، چاه شماره یک در فاصله 500 متری جنوب غربی مشهد ریزه واقع است ، عمق چاه 120 متر می باشد و میزان آبدهی آن 20 لیتر در ثانیه است ، آب این چاه به آبادی مشهد ریزه پمپاژ می شود . حجم مخازن 2 باب مخزن هوایی که مجموعاً 100 متر مکعب ظرفیت دارد ، تعداد 1054وار مشترک آبادی مشهد ریزه را از نظر آب شرب سرویس دهی می کند .

چاه شماره 2 در فاصله 8000 متری شرق ریزه واقع است و 250 متر عمق دارد ، میزان آبدهی این حلقه چاه 30 لیتر در ثانیه می باشد. خط انتقال آب 9 کیلومتر است که توسط 3 ایستگاه پمپاژ به یک مخزن 100 متر مکعبی منتقل می شود ، تعداد مشترکین این حلقه چاه 912 خانوار از محله ریزه می باشد ، لازم به ذکر است که تامین آب شرب شهر مشهد ریزه توسط آبفای روستایی شهرستان انجام می پذیرد. تعداد 6   رشته قنات در محدوده شهر دایر که آب آن به مصرف کشاورزی می رسد.

1-5- پوشش گیاهی :

شهر در یک موقعیت دشتی درمنطقه خشک تا نیمه خشک واقع شده است ، اطراف شهر را اراضی کشاورزی و مرتعی پوشانده است ، در نیمه غربی و شمالی و جنوبی شهر به صورت پراکنده کشاورزی دیم رواج دارد . گیاهان مرتعی عبارتند از : درمنه ، خارشتری ، اسپند و جارو . حاشیه جنوبی شهر و حد مرکزی آن ، اراضی بین محلات ریزه و مشهد ریزه به فعالیتهای کشاورزی و باغات اختصاص یافته است ، حاشیه کوچه های محلات درختان پراکنده توت کاشت شده است .

2-ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی

2-1- وجه تسمیه

ریزه یکی از قرای قدیمی باخرز است ، در روضات الجنات فی اوصاف مدینه الهرات آمده است ... و اما رزه باخرز به تقدیم راه مهمله بر زاء معجمه از ده های بلوک باخرز بوده زیرا به کلمه باخرز اضافه شده است .

 ریزه در اصل رَ زَ  ه ( تاکستان ) بوده یعنی محلی که باغات انگور فراوانی وجود دارد و انگور بسیار عالی داشته است ، رَ زَ ه به مرور به ریزه تغییر یافته است ، پسوندی که در ادامه فامیل دانشمندان و مشاهیر قدیم ثبت شده است رَ زَ ه ای است .

مشهد ریزه: بعداً آبادی در محل گور ستان ریزه بوجود آمده که محل دفن شاهزاده قاسم بوده است ، عامه معتقدند شاهزاده قاسم از شهدای صدر اسلام می باشد که جهت فتح منطقه به شهادت رسیده است ، بنابراین چون آبادی در محل شهادت شهدای رزه بوجود آمده به مشهد ریزه مشهور شده است .

مشهد ریزه یکی از شهرهای قدیمی و مشهور منطقه است ، این شهر قدیمی که در کنار مسیر ارتباطی هرات به نیشابور قرار گرفته است ، از قدیم الایام مورد توجه حکام و زمامداران چه به هنگام صلح برای عبور کاروان های تجاری و چه به هنگام جنگ برای استقرار و تغذیه لشکریان مورد توجه بوده است . این مکان همچون امروز در روزگار قبل ا ز  رونق بسیاری در زمینه کشاورزی برخوردار بوده است . در صفحات قبل به قدمت و اهمیت مشهد ریزه اشاره شد ، ذیلاً به چند نقطه قدیمی و با اهمیت دربخش میان ولایت شهرستان اشاره می شود:

محوطه تاریخی  جوزقان:  در فاصله 5 کیلومتری جنوبی شهر مشهد ریزه دوستای جوزقان قرار دارد در نزدیک روستای جوزقان ، محوطه کهن به همین نام قرار دارد . سفالهای پراکنده موید سکونت دراین منطقه از صدر اسلام تا دوران صفویه است ، ضلع جنوب غربی این محوطه به قلعه کهنه مشهور بوده و در مرکز آن تپه ( سنگ کن ) به چشم می خورد. همچنین قبرستان قدیمی آن نیز مدفن عرفایی بنامهای شاه مضراف ، پیر بزه و پیر سفید پوش است .

1-   آب انبار قلعه کهنه ریزه: آنچه امروز در میان بقایای قلعه ریزه خود نمایی می کند ، تنها بنای آب انباری آجری است که در زمره قدیمی ترین نمونه های برجای مانده در منطقه باخرز دارای اهمیت بسیاری است . این بنا که در میان روستای ریزه واقع شده دارای سردر ، پلان و پاشیر می باشد، مخزن این آب انبار در گذشته بوسیله اب قنات پر می شد. کیفیت معماری این اثر را به پیش از دوره صفویه نشان می دهد.

سنگ مزارات: منطقه باخرز با پیشینه ای کهن جایگاه تعدادی از این نوع سنگ مزارات است که گویای یکجانشینی اقوام با با بینش های خاص در روستاهای شیزن ، سوران، جوزقان و مشهد ریزه می باشد.

-2- تحولات جمعیت :

بر اساس سرشماری سال 1385 در شهر مشهد ریزه تعداد 8341 نفر ساکن بودند  که از این تعداد 4199 مرد و 4142 نفر زن می باشد ، نسبت جنسی در این شهر 3/101 نفر است . تعداد خانوار ساکن شهر 1809 خانوار است بنابراین بار تکفل 61/4 نفر است . این شهر 42/11 درصد جمعیت شهری شهرستان را شامل می شود.

تعداد کل جمعیت شهر مشهد ریزه در سال 1375 در قالب روستاهای ریزه و مشهد ریزه 6892 نفر بوده است . بنابراین نرخ رشد جمعیت در دوره دهساله 85-75  ½ درصد می باشد در سال 1375 تعداد 1295 خانوار در شهر ساکن بودند و بعد خانوار 32/5 نفر بوده است ، مقایسه خانوار های ساکن شهر در دو سرشماری اخیر حکایت از کوچک شدن بعد خانوار را دارد .

 جدول شماره 1 جمعیت شهر مشهد ریزه در دو سرشماری 85-75

2-3-اقوام و طوایف:

بررسی ها حکایت از آن دارد که جمعیت ساکن شهر مشهد ریزه از طوایف هزاره هستند که از قدیم الایام در این مکان ساکن بوده اند  سایر اقوام به شهر مشهد ریزه بندرت وارد شده اند .

مشهد ریزه یکی از شهرهای قدیمی و مشهور منطقه است که حضور دانشمندان و بزرگان متعددی در آن به ثبات رسیده است یکی از این افراد شاهزاده قاسم می باشد وی یکی از عرفا و اندیشمندان بنام منطقه است، پس از سالها تحقیق و تفحص و تدریس و عبادت ، نهایتاً در همین مکان وفات نموده و به خاک سپرده شده است .

مقبره چند تن از خوشنویسان بنام قرن دهم هجری دراین مکان دیده می شود که از جمله می توان به محمدحسن بن فیروز بخت حسینی که یکی از آثار او دارای تاریخ 971 هجری قمری است ، میر خلیل رزه ای باخرزی ، محمد بن علاء الدین رزه ای ، مظفر حسینی بن محمد مومن رزه ای با اثری به تاریخ 980 هجری قمری ، میر محمد حسین رزه ای که از اولاد علاء الدین صانعی باخرزی و یکی از شاگردان برجسته محمد قاسم بن شادی شاه بوده است و قبر میر محمد حسینی اشاره نمود .

2-4-آموزش و سواد:

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1375 جمعیت 6 ساله و بیشتر مشهد ریزه 5505 نفر بوده است تعداد با سوادان 4325 نفر بوده است بنابراین 56/78 درصد جمعیت شش ساله و بیشتر این شهر باسواد بوده اند. طبق گزارش دریافتی از مدیریت آموزش و پرورش در سال تحصیلی 85-86 تعداد 2235 نفر دانش آموز در این شهر مشغول تحصیل بوده اند که از این تعداد 1134 نفر دختر ( 7/50% ) و تعداد 1101 نفر پسر ( 3/49 % ) ، در این شهر تعداد 18 واحد آموزشی وجود دارد ، نسبت دانش آموزی شهر از کل شهرستان 5/8 % و از کل استان خراسان /18 درصد می باشد.